PHÍA SAU TRANG VIẾT CỦA TÔ NGỌC THẠCH

PHÍA SAU TRANG VIẾT CỦA TÔ NGỌC THẠCH

Nhà thơ Nguyễn Trác

.

       Qua ngày thơ Viêt Nam hơn tuần lễ, tôi nhận được gói bưu phẩm từ Hải Phòng gửi lên. Đó là tập tiểu luận và phê bình văn học mang tên PHÍA SAU TRANG VIẾT của nhà thơ, Tiến sĩ Tô Ngọc Thạch. Sách bìa cứng, sang trọng, trang nhã và dày gần 400 trang do NXB Văn học ấn hành qúi I năm 2025. Trên bìa bốn, tác giả in một đoạn tâm sự (xin trích): “Đời người thơ mong vài chữ từ hồn mình sang làm tổ trong lòng người đọc... Con chữ như thịt da bấm vào là chảy máu... Hồn chữ! Hồn chữ ơi, hay về trong bóng mẹ. Đây là địa chỉ tâm linh lòng ta vẫn đi về. Mở mắt nói mê: Đại mộng thì đại giác. Mà ta đang còn là kẻ đứng ngoài”.

       Thật vui, khi tôi có trong tay một trong những cuốn sách mang đại mộng của thi sĩ Tô Ngọc Thạch. Mộng lớn với Đời, mộng lớn với Văn chương, Hồn chữ. Nhưng làm nên mộng và nuôi mộng đâu chỉ có văn chương. Nguồn cội của văn chương là tình người, tình yêu cuộc đời yêu cái Đẹp, là ‘đại mộng” là tri thức và những trải nghiệm qua năm tháng mà từ nơi cửa bể bão bùng, Tô Ngọc Thạch gửi hồn mình vào con chữ.

       Gần nửa thế kỉ đam mê và bền bỉ với văn chương, Tô Ngọc Thạch đã có gần 20 đầu sách vừa khảo cứu vừa sáng tác và dịch thuật. Dẫu anh khiêm tốn “đang còn là kẻ đứng ngoài”,  thì  hàng nghìn trang sách đã xuất bản ấy vẫn khiến đồng nghiệp và bạn đọc kính nể .

.

       Một trong số ấy là cuốn sách qúi “Hải Phòng - Những trầm tích thời gian” NXB Hội Nhà văn quí III/2023, một công trình công phu đồ sộ với gần nghìn trang ôm trùm một khoảng thời gian dài của miền đất vùng duyên hải quê anh. Nhiều vấn đề của lịch sử, của địa lý, của truyền thuyết đã được anh phát hiện, nghiên cứu và giải mã rất sinh động                                                                                                            

       Tôi quen Tô Ngọc Thạch qua Vũ Thành Chung, Kim Chuông và Hà Cừ từ những năm anh mới từ Xibia lạnh giá của Nga về nước với hàm Tiến sĩ Chế tạo máy. Tuổi Canh Dần, người cao to năng động nhưng tính  tình Tô Ngọc Thạch lại sởi lởi, nhẹ nhàng và khiêm tốn. Sinh ra trong một gia đình gia phong nền nếp ở An Hòa, Vĩnh Bảo, Hải Phòng -  nơi “bể cạn sông cùng” (chữ của Vũ Bình Lục) – Tô Ngọc Thạch lại là người đi nhiều hiểu rộng. Anh ham học - học giỏi từ bé, thi đỗ cấp Ba xuất sắc và sớm yêu thích văn chương. Tô Ngọc Thạch  bắt đầu làm thơ từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Hồn thơ anh được nhen nhóm bởi bà nội, một người bà yêu văn chương và ham đọc sách .

Khòm lưng Mẹ quét heo may

Rưng rưng tôi nhặt xác ngày về phơi

                          MẸ VÀ MÙA XUÂN

Thời gian đằng đẵng bên cồn

Gió mùa đông thổi rỗng hồn bến Mê

                      GIÓ MÙA ĐÔNG THỔI RỖNG HỒN BẾN MÊ

 Hay :

Tôi tìm nửa mảnh hồn tôi

 Cùng em ghép lại một thời lãng quên

                                TÔI TÌM NỬA MẢNH HỒN TÔI

 Chợ Gừng bán những bồi hồi

Lỡ phiên tôi dắt bóng tôi vào chiều

                                        CHỢ GỪNG

       Những câu thơ bâng khuâng, man mác buồn, thực và ảo đan xen.

       Thơ Tô Ngọc Thạch thường buồn “vẩn vơ” như thế. Buồn, nhưng không yếm thế bi quan. Là một nhà khoa học, nhà quản lý, là người trực tiếp điều hành một cơ sở sản xuất với bộn bề công việc nhưng hồn thơ Tô Ngọc Thạch không bị khô cứng, mà vẫn đầy trẻ trung, lãng mạn. Không chỉ vậy, thơ Tô Ngọc Thạch - nhất là thơ lục bát - còn là thơ của một người nặng  lòng nhân sinh thế thái và luôn khắc khoải ưu tư những cảnh đời. Cạnh những câu lục bát truyền thống, Tô Ngọc Thạch  còn có  những câu thơ văn xuôi hiện đại :

    Căn nhà rỗng tiếng thạch sùng khúc khắc. Cửa khép hờ, khoảng trống rưng rưng. Trong cơn mơ đêm tuột khỏi nhớ nhung. Ai tưới xăng vào đêm, đốt mùa thu linh cảm. Mưa trập trùng lời gọi nhau thê thảm. Chảy lênh loang, tứa phứa tận đáy đời. Góc vườn khuya, vỉa nhớ đứng chơi vơi. Khói thui thủi vương đôi bờ ảo vọng. (RỖNG ĐÊM)

       Yêu văn chương, nhiều bạn và rất quí bạn, ở “Phía sau trang viết” là lòng yêu mến và tri ân anh giành cho những bài thơ, câu thơ, trang văn hay của các nhà văn nhà thơ và bầu bạn .

       Sách gồm ba phần chính: Cảm luận cùng trang viết với lời bình hai mươi bảy tác phẩm; Một trăm linh tám câu thơ hay, đẹp, giầu cảm xúc và ý tưởng; Tô Ngọc Thach qua lăng kính của các nhà văn, nhà thơ và bầu bạn. Như một lẽ tự nhiên từ sâu thẳm đời mình, ở phần I của tập Tô Ngọc Thạch giành tình cảm và những nghĩ suy của mình về thơ lục bát. Anh tâm sự: Mỗi người Việt Nam từ khi còn trong bụng mẹ đã được nghe mẹ ru bằng những câu lục bát trữ tình. Lớn lên đi học lại được học, được nghe những truyện thơ như Hoàng Trừu, Nhị Độ Mai, Tống Trân Cúc Hoa, Chinh Phụ ngâm và đỉnh cao là Truyện Kiều tài hoa giầu căn tính Việt. Những hình ảnh, tư tưởng, nhịp điệu và ngôn ngữ lục bát từ thuở ấu thơ đã thấm vào máu thịt, vào hồn người Việt.

       “Trong văn chương không có qui luật tự nhiên là thế hệ sau làm hay hơn thế hệ trước”. Nhưng cũng như một căn tính, tiếp nối truyền thống, vượt qua bao ngọn núi tưởng chừng khó qua, các nhà thơ những thế hệ sau vẫn có những tài năng khẳng định được mình bằng những câu lục bát mang hơi thở mới mẻ của đời sống:

                 Đôi khi lỡ hẹn một giờ

                Lần sau muốn gặp phải chờ trăm năm

                                                         Bùi Giáng

                Em như một mảnh trăng chìm

               Vớt lên thì mất đứng nhìn thì đau

                                                           Kim Chuông

                Đừng buông giọt mắt xuống sông

               Anh về dẫu chỉ đò không cũng chìm

                                                          Đồng Đức Bốn

       Đọc “Phía sau trang viết” của  Tô Ngọc Thạch tôi đặc biệt thích thú với những bài kiểu như “Nhà văn thì phải biết đùa” anh viết về nhà văn Trung Trung Đỉnh. Giầu kỉ niệm và nhiều chi tiết, hóm hỉnh như chi tiết Trung Trung Đỉnh vốn sinh  ngày 19 tháng 08 năm 1949, nhưng khi khai lý lịch đi lính thì cán bộ xã lại bắt anh phải đổi thành 21 tháng Tám với “lý luận” ngày 19 tháng 08 là Ngày Cách Mạng tháng Tám, nếu ghi “mày” sinh 19 tháng 08, thì hằng năm ngày này cả nước lại mừng sinh nhật mày à”. Ôi một thời ấu trĩ !!!.

       Tiếp đó là các bài bình thơ với nhiều chia sẻ tinh tế thơ Thi Hoàng, Nguyễn Duy, Kim Chuông, Ngọc Bái, Hà Cừ, Trọng Khánh, Vũ Thành Chung, Triệu Nguyễn, Hồ Anh Tuấn, Hoài Khánh, Trịnh Anh Đạt, Phạm Văn Đoan… Anh dành hơn nửa cuốn sách, nghĩa là chừng 200 trang viết cho bè bạn và đồng nghiệp. Không dừng lại ở sự phát hiện, mổ xẻ, phân tích hay bình luận, Tô Ngọc Thạch còn đặt ra nhiều vấn đề về lý luận và sáng tác. Thật khó cho tôi  để có thể bao quát hết được 400 trang sách của anh.

      Phần II của sách là 108 câu thơ của Tô Ngọc Thạch được độc giả yêu thích, mà tôi có trích ra mấy câu ở phần trên. Mừng cho anh vì hiếm nhà thơ có được nhiều câu từ hồn anh “sang làm tổ trong hồn người đọc”, “găm” vào trí nhớ và tình yêu độc giả như thế.

       Phần III là những bài viết về thơ văn Tô Ngọc Thạch, là cuộc đời, phẩm cách và tài năng Tô Ngọc Thạch qua lăng kính của các nhà phê bình văn học, các nhà thơ nhà văn và bạn đọc. Mở đầu là bài “Tô Ngọc Thạch với biên bản thời gian về chân dung một nhà văn quê Trạng” của Kim Phủ Vĩnh. Khép lại là bài “Người đi công chứng thời gian” của cố nhà văn Cao Năm. Tôi cũng có đóng góp vào tập sách này của anh với bài “Lòng nhân hậu và phẩm chất thi sĩ, đôi cánh thơ Tô Ngọc Thạch” viết ngày rằm tháng 11 năm Kỉ Hợi .

       Hơn chục năm sống ở Nga, ngoài sáng tác và viết tiểu luận, Tô Ngọc Thạch còn dịch văn xuôi và thơ của các tác gia Nga tên tuổi. Anh có hẳn một tập thơ song ngữ Nga Việt “Nắng Bạch Dương” và như lời nữ nhà văn Nga Anna Samoilova nhận định: Thi sĩ Tô Ngọc với tập thơ dịch “Nắng Bach Dương” cùng các bài thơ dịch khác của mình đã góp phần vào sự cống hiến riêng biệt trong việc phát triển văn học Việt Nam, cũng như sự trao đổi nền văn hóa lớn của Nga với các dân tộc khác”.

        Chúc mừng nhà thơ Tô Ngọc Thạch với “Phía sau trang viết” và những  cuốn sách đã xuất bản của mình. Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

                                                                                                     N.T